Bilan et perspectives de la mission du bMa - Avril 2013

Olivier BastinAprès un peu plus de trois annĂ©es de mission de Bouwmeester MaĂ®tre architecte de la RĂ©gion de Bruxelles Capitale, le bilan est partagĂ© entre grandes satisfactions, d’une part et quelques regrets, d’autre part, ces derniers offrant la base de dĂ©veloppements indispensables pour le prolongement de cette mission. 

Bilan positif

La note d’orientation produite 6 mois après le dĂ©but de la mission, ainsi que la lettre de mission Ă©tablie par le gouvernement en octobre 2010, ont marquĂ© un accueil positif de la part des institutions para-rĂ©gionales premières visĂ©es par la mission, mais Ă©galement une ouverture aux pouvoirs locaux (Communes, CPAS, …), ainsi qu’aux maĂ®tres d’ouvrages privĂ©s. 

Sur cette base, le bMa a traitĂ© plus de 130 projets d’architecture, dont une vingtaine de projet d’espaces publics, auxquels se sont ajoutĂ©s divers dossiers de master-plan, PPAS, et divers projets d’intĂ©gration d’œuvre d’art. 

Au travers de ces multiples dossiers, se dessine un « faire la ville » au-delĂ  et en parallèle d’autres processus tels que les Ă©tudes liĂ©es au PRDD, les dĂ©veloppements d’une vision mĂ©tropolitaine ou encore le  schĂ©ma directeur du canal. Dans son esprit de synergie transversale, le bMa a tirĂ© profit de la moindre occasion de croiser ces Ă©tudes pour Ă  la fois y apporter son regard spatial (vĂ©ritable spĂ©cificitĂ© semblant faire dĂ©faut d’une manière gĂ©nĂ©rale), mais Ă©galement tirer les orientations vers lesquelles ces Ă©tudes tendent, sans en attendre les conclusions finales. 

« Acupuncture », « travail en contrepoint », telles sont les images caractérisant les contenus (programmes), les moyens (procédures) et les dispositifs décisionnels (comités) au travers desquels tant de projets devraient se concrétiser d’ici deux ou trois ans. Par-là, ils prolongent les qualités avérées des Contrats de Quartier à l’échelle locale, en portant leurs potentialités à l’échelle régionale : quelles complémentarités existe-t-il, par exemple, entre les projets « Ecopôle » (un centre de recyclage), « Ports Sud » (un hôtel d’entreprise et centre d’interprétation), « Abattoir » (un pôle économique et des logements) avec « Greenbizz » (un centre d’entreprises écologiques) et le quartier Tivoli (490 logements) ?

Bien sûr ces projets ont en point commun de se situer proches du canal (zone stratégique identifiée depuis longtemps déjà). Bien sûr, plusieurs sont soutenus par les Fonds Européens. Mais à cela il faut ajouter le « comment faire la ville ensemble» à partir des projets architecturaux : ouverture vers le canal, aménagements des espaces publics, partages de ces espaces suivant les horaires (heures de travail / heures de loisirs), qualité du rapport des espaces intérieurs avec les espaces extérieurs, intelligence des propositions en lien avec les contraintes techniques, budgétaires et environnementales, …

D’autres exemples peuvent encore ĂŞtre citĂ©s pour faire Ă©tat d’une mutation avĂ©rĂ©e sur les typologies, les morphologies, les dynamiques et les espoirs architecturaux et urbanistiques que portent les projets auxquels a contribuĂ© le bMa. De mĂŞme, il est intĂ©ressant d’observer l’ouverture des collaborations vers des maĂ®trises d’ouvrage prometteuses telles que la VUB et GO Onderweiss pour ce qui est des communautĂ©s, la RĂ©gie des Bâtiments, pour ce qui est du FĂ©dĂ©ral, ainsi que quelques acteurs privĂ©s dĂ©terminants pour le territoire bruxellois. 

Mais au-delĂ  des rĂ©sultats projetĂ©s, il est important de souligner quelques Ă©lĂ©ments structurels ayant fondĂ© l’action du bMa. 

Programmes: « de bonnes bases ». Il est devenu de plus en plus Ă©vident de la part des porteurs de projet que toutes les difficultĂ©s auxquelles un projet est susceptible d’être confrontĂ© durant son dĂ©veloppement, doivent ĂŞtre anticipĂ©es et intĂ©grĂ©es dans la dĂ©finition des donnĂ©es du projet. 

ProcĂ©dures: « le combat continue ». La ProcĂ©dure NĂ©gociĂ©e Avec PublicitĂ© (PNAP) a Ă©tĂ© validĂ©e par le Gouvernement comme idĂ©ale pour les marchĂ©s de services d’architecture, mais sa mise en application dans toutes les qualitĂ©s nĂ©cessaires continue Ă  poser problème pour certains maĂ®tres d’ouvrage. 

En ce qui concerne les marchĂ©s de promotion, le bMa a mis son pied dans les portes de divers projets afin de renforcer la place des auteurs de projet dans ce qu’on est obligĂ© lĂ©galement de caractĂ©riser comme un marchĂ© de travaux. 

ComitĂ©s: « le mot d’ordre est passĂ© ». La qualitĂ© architecturale est objet d’un dĂ©bat et non d’un jugement autoritaire aussi compĂ©tent serait-il. L’orchestration de ces dĂ©bats est devenue une pratique de plus en plus intĂ©grĂ©e, ne dĂ©bouchant pas toujours sur un consensus unanime, mais toujours sur l’acceptation que le projet choisi sera de qualitĂ©. 

Critères de qualitĂ©: « contexte, habitabilitĂ©, techniques ». Tels sont les trois critères sur lesquels divers acteurs des projets se sont mis d’accord avec le bMa pour analyser les soumissions, mais Ă©galement les candidatures des auteurs de projets, et envisager aussi rapidement que possible, les attendus des projets. Cette grille d’analyse « Ă©lĂ©mentaire » croise une autre grille de qualitĂ© dont les composantes ont Ă©tĂ© Ă©tablies dans une vision « durable » des projets. « DurabilitĂ© » et « QualitĂ© architecturale et paysagère » se croisent donc pour stimuler une sorte de bon sens gĂ©nĂ©ral pour aboutir  Ă  rejoindre des Ă©vidences sociĂ©tales auxquelles doivent rĂ©pondre les projets d’aujourd’hui. 

Quelques regrets

Dans la manière de faire

La qualitĂ© d’une procĂ©dure se joue dans les moindres dĂ©tails. Progressivement le bMa a identifiĂ© les pièges dans lesquels tombent certains projets. 

Un programme inutilement dĂ©taillĂ© par exemple, force les critères d’attribution Ă  rentrer dans trop de particularitĂ©s ou dĂ©bouche sur un blocage pour cause de soi-disant non-respect du cahier des charges ou imprĂ©cision dans celui-ci. 

Le manque de moyens pour rĂ©munĂ©rer les offres et l’inadĂ©quation entre le travail demandĂ© et les indemnitĂ©s proposĂ©es aux candidats. 

Les rapports de sélections et d’attribution : les porteurs ont rarement l’expérience en cette matière. Le bMa n’a pas les moyens ni le temps de faire à leur place. Fragilité dans les énoncés, frustration à leur lecture. On rêve d’une professionnalisation du secrétariat des comités de sélection et d’attribution…

Dans les moyens

MoitiĂ© de l’équipe prĂ©vue. Doublement des missions prises en charge. On arrive au clash, forcĂ©ment. Comment mieux cadrer et soutenir les actions du futur bMa ? RĂ©duire ou maintenir les ambitions de cette mission ? Les discussions sont en cours pour lui offrir un cadre structurel mieux dĂ©fini en lien Ă  une meilleure Ă©valuation du potentiel de cette mission sur le territoire bruxellois. 

Dans les consciences

La mission du bMa est une mission dĂ©finie par le Gouvernement de la RĂ©gion Bruxelloise et soutenue par cinq cabinets. Ses matières couvrant l’ensemble des enjeux du territoire, on s’étonne que le dĂ©veloppement Ă©conomique et la mobilitĂ© soient si peu partenaires des dynamiques de projets auxquels contribue le bMa. 

Perspectives

Diverses pistes sont Ă  l’étude actuellement en partenariat avec les cabinets impliquĂ©s depuis le dĂ©but de la mission et l’administration se voulant plus active et partenaire de l’action du bMa. 

On peut dire sans surprise que le premier mandat aura « essuyer les plâtres », que la question d’une seule procĂ©dure type « open oproep » est toujours posĂ©e, que la centralisation des documents et avis de marchĂ© chez le bMa est toujours une nĂ©cessitĂ©. 

Dans le but du renforcement de sa position et d’un engagement plus prĂ©cis des partenariats avec les porteurs de projet, le bMa a dĂ©fini un protocole fondĂ© sur un ensemble d’actions sans lesquelles la qualitĂ© ne sera pas aux rendez-vous. Il entend proposer ce protocole Ă  tout maĂ®tre d’ouvrage faisant la demande de sa collaboration. 

Cette étape sera une nouvelle étape vers un dénominateur commun pour des projets d’architecture et d’espaces publics de qualité en Région Bruxelloise.

 

 

Balans en vooruitzicht voor de opdracht van de bMa 16 APRIL 2013

 

Na drie jaar als Bouwmeester Maître-architecte van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (bMa), is de tijd gekomen om een eerste balans op te maken. Deze schommelt tussen een grote tevredenheid enerzijds, en enkele ontnuchteringen anderzijds die de grondslag kunnen vormen voor de nodige ontwikkelingen voor het verdere verloop van deze opdracht.

Positieve balans

De oriëntatienota die de bouwmeester 6 maanden na zijn aanstelling schreef en de opdrachtenbrief opgesteld door de Brusselse Hoofdstedelijke Regering in oktober 2010 werden positief onthaald door de pararegionale instanties die het nauwst betrokken zijn bij deze opdracht. Deze documenten betekenden eveneens een opening zowel naar de lokale besturen (Gemeenten, OCMW, …) als naar de particuliere bouwheren.

Op deze basis heeft de bMa meer dan 130 architectuuropdrachten behandeld, waaronder een twintigtal projecten voor de publieke ruimte, verschillende dossiers voor masterplannen en BPA's alsook een aantal voorstellen voor de integratie van kunst in de publieke ruimte. 

Doorheen deze talrijke dossiers tekent zich het "maken van de stad" af, bovenop of gekoppeld aan andere processen zoals de studies voor het GPDO, de ontwikkeling van een grootstedelijke visie of het richtschema voor het kanaalgebied. In een geest van multidisciplinaire synergie, heeft de bMa van elke mogelijke gelegenheid gebruik gemaakt om zijn ruimtelijke blik (een eigenschap waaraan het tegenwoordig te vaak ontbreekt) op deze studies te werpen en hun oriĂ«ntering te toetsen, zonder de eindconclusies af te wachten. 

Beelden als «acupunctuur» en «contrapunt» bepalen de inhoud (programma's), de middelen (procedures) en de systemen van besluitvorming (commissies) die moeten leiden tot de concretisering van vele projecten binnen twee of drie jaar. Het potentieel aan kwaliteiten die de Wijkcontracten bewezen op lokaal niveau willen ze uitbreiden op regionaal vlak: in welke mate zijn bijvoorbeeld de projecten "Ecopool" (recyclagecentrum), "Zuidhaven" (onthaal van bedrijven en interpretatiecentrum), "Slachthuizen" (economisch centrum en woongelegenheid) complementair aan "Greenbizz" (een ecologisch ondernemingscentrum) en de wijk Tivoli (490 wooneenheden)?

IDeze projecten hebben de nabijheid van het kanaal (een zone die sinds lang als strategisch gekenmerkt staat) als gemeenschappelijk kenmerk, en worden gesteund door het Europese Fonds, toch hangt de uitvoering af van de concrete architectuurprojecten om "samen aan de stad te bouwen": openheid naar het kanaal, inrichting van de publieke ruimte, organisatie van deze ruimten naargelang van de benutting tijdens de werkuren of de vrije tijd, kwaliteit van de verhouding tussen binnen- en buitenruimtes, verenigbaarheid van de voorstellen met de technische en financiĂ«le beperkingen, milieuvereisten, … 

Er zijn nog andere voorbeelden om de duidelijke kentering aan te tonen op het gebied van zowel typologie, morfologie en dynamiek als architecturale en stedenbouwkundige verwachtingen waartoe de bMa bijgedragen heeft. Ook opmerkelijk is de openheid waarmee samengewerkt wordt met veelbelovende bouwheren zoals de VUB en GO! Onderwijs op gemeenschapsvlak, de Regie der Gebouwen op federaal niveau en enkele bepalende private ondernemers op het Brusselse grondgebied. 

Naast de resultaten die zich in projecten vertalen, is het belangrijk om ook enkele structurele elementen te onderlijnen die bepalend zijn voor de opdracht van de bMa.

Programma's: "een goede basis". Alle partijen die betrokken zijn bij de uitwerking van een project zijn er hoe langer hoe meer van overtuigd dat er moet geanticipeerd worden op alle mogelijke verwikkelingen die kunnen opduiken tijdens de ontwikkeling van een project en dat deze zelfs moeten ingebouwd worden in de definiĂ«ring van de projectgegevens. 

Procedures: "de strijd gaat door ". Hoewel de Regering heeft beslist dat de Onderhandelingsprocedure met bekendmaking de beste is voor de opdrachten van architectuurdiensten, toch blijft de volledige toepassing ervan problemen stellen in hoofde van sommige bouwheren. 

Wat betreft de promotieopdrachten heeft de bMa verschillende projecten een stokje voor de deur gestoken zodat de ontwerpers de plaats kunnen innemen die hen toekomt in wat men wettelijk als een opdracht van werken dient te beschouwen. 

ComitĂ©s: "het devies wordt doorgegeven". De architecturale kwaliteit vormt het voorwerp van een debat en is geen autoritaire beoordeling, hoe bekwaam deze ook moge zijn. De organisatie van dit soort debatten is hoe langer hoe meer ingeburgerd en mondt niet steeds uit in een grote eenparigheid van stemmen maar wel in de aanvaarding dat het gekozen project kwalitatief zal zijn. 

Kwaliteitscriteria: Kwaliteitscriteria: "context, bewoonbaarheid, technieken". Dit zijn de drie criteria waarover de verschillende actoren van de projecten het eens geworden zijn met de bMa voor de analyse van de inschrijvingen en de beoordeling van de kandidaturen van de ontwerpers en om zo snel mogelijk de verwachtingen van een project in te schatten. Dit “basisrooster” voor de beoordeling kruist een ander kwaliteitsrooster waarvan de elementen bepaald werden in de duurzaamheidvisie van de projecten. Dus kruisen de criteria van "Duurzaamheid" en "Architecturale en landschappelijke kwaliteit" elkaar opdat het gezond verstand het zou halen en tegemoet komen aan de maatschappelijke vanzelfsprekendheden waaraan de huidige projecten moeten voldoen. 

Enkele ontgoochelingen 

Wat betreft de werkwijze

De kwaliteit van een procedure valt of staat ook met kleine details. Geleidelijk aan heeft de bMa de valkuilen ontdekt waarin sommige projecten terechtkomen. 

Zo kan een onnodig gedetailleerd programma, bijvoorbeeld, tot gevolg hebben dat de gunningscriteria ook in details moeten treden, of uitmonden in een blokkering omwille van het niet naleven van de bestekken of onduidelijkheden hierin.

Het gebrek aan middelen om een vergoeding uit te keren voor de ingediende offertes en de onevenredigheid tussen het gevraagde werk en de vergoedingen die aan de kandidaten worden voorgesteld. 

De verslagen van selectie en gunning: de projectdragers hebben hier zelden ervaring mee. De bMa heeft niet de middelen noch de tijd om dit in hun plaats te doen. Dit leidt tot gebrekkige formuleringen en frustraties bij de lezing. Het blijft dromen over de professionalisering van het secretariaat van de selectie- en gunningscommissies …

Wat betreft de middelen 

De bMa moet het doen met de helft van de voorziene ploeg terwijl de opdrachten een verdubbeling kenden. Dit kan uiteraard niet. Op welke manier kan men de acties van de toekomstige bMa beter omkaderen en ondersteunen? Moeten de ambities van deze opdracht ingeperkt worden of behouden blijven? Discussies worden gevoerd om het structureel kader beter te omschrijven gepaard aan een betere evaluatie van het potentieel van deze opdracht op het Brusselse grondgebied. 

Wat betreft de inzichten

De opdracht van de bMa wordt bepaald door de Regering van het Brussels Gewest en ondersteund door vijf kabinetten. Aangezien zijn werkterrein alle uitdagingen van het grondgebied aangaat, is het verwonderlijk dat de economische ontwikkeling en de mobiliteit zo weinig deelgenoot zijn aan de dynamica van de projecten waarbij de bMa betrokken is. 

Toekomstperspectieven 

Verschillende pistes worden momenteel bewandeld in samenspraak met de kabinetten, die van bij de aanvang van de opdracht betrokken werden, en de administratie, die actiever zou willen optreden in het partnerschap met de bMa.

Het zal niemand verbazen indien gesteld wordt dat dit eerste mandaat alle narigheid over zich heen gekregen heeft, dat de vraag van Ă©Ă©n enkele procedure van het type "open oproep" nog steeds gesteld wordt, dat de centralisatie van de documenten en de bekendmaking van opdrachten in handen van de bMa moeten blijven.

Met het oog op een versterking van zijn positie en een verder reikend engagement van het partnerschap met de projectdragers heeft de bMa een protocol opgesteld dat gebaseerd is op een aantal acties die borg staan voor de kwaliteit. Dit protocol zal hij voorleggen aan alle bouwheren die met hem willen samenwerken.

Deze stap zal een stap vooruit zijn naar een gemene deler voor kwaliteitsvolle architectuurprojecten en publieke ruimten in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. 

 

Olivier Bastin

Bouwmeester Maître Architecte de la Région de Bruxelles-Capitale

Member Area

Utilisateurs en ligne

Il y a actuellement 1 utilisateur et 9 invités en ligne.

Association of Architects G30
9 rue J.Jordaensstr.
B-1000 brussels
Tel +32 (0)2 627 08 40
Fax +32 (0)2 640 53 55
info@g30.be